Phá bỏ rào cản​ để được là “chính mình”

Trong những năm gần đây, sự hiện diện của người chuyển giới tại Việt Nam đang ngày một rõ rệt, ước tính hiện nay có khoảng 300.000 – 500.000 người. Tuy nhiên họ vẫn phải vượt qua mọi rào cản để được là “chính mình”.

 Nguyễn Vũ Hà Anh (ngoài cùng bên phải), Nguyễn Hoàng Mai Châu (thứ tư từ trái sang) là những người đang hoạt động năng nổ trong cộng đồng người chuyển giới

Vượt qua số phận

Nguyễn Vũ Hà Anh năm nay 21 tuổi (quê Bắc Giang, sinh viên trường ĐH Nghệ thuật quân đội) đã trải qua những ngày tháng “bức bối” khi phải sống trong hình hài một người con trai. Tên khai sinh của Hà Anh là Nguyễn Duy Long, nhà có hai anh em trai, nhưng Long từ nhỏ đã thấy mình khác với người anh em của mình. Long chỉ thích chơi với bạn gái, không chơi trò chơi nam, hay bị các bạn trêu chọc là “BĐ”… Đến khi học cấp III, Long bắt đầu thay đổi cách ăn mặc bằng những bộ đồ unisex (không phân biệt giới tính), từ đó Long cảm thấy cuộc sống dễ chịu hơn.

Sau khi đỗ ĐH, Long chuyển ra Thủ đô sinh sống, từ đây cuộc sống trong cơ thể một cô gái bắt đầu, trước hết ở tên gọi là Nguyễn Vũ Hà Anh. Sau đó, cô thay đổi ngoại hình, để tóc dài và trang điểm sinh hoạt như con gái bình thường, kể cả ở trên lớp hay ở nhà. Suốt năm học thứ nhất, cô không dám về thăm bố mẹ. Đến Tết năm 2016, Hà Anh gọi điện về cho mẹ, thú nhận về những thay đổi của mình và xin phép bố mẹ được về quê ăn Tết. Cũng giống như các bậc phụ huynh khác, mẹ của Hà Anh bị sốc và la mắng cô, vặn hỏi tại sao như thế, bao lâu rồi, về nhà sẽ bị họ hàng, làng xóm cười chê…

Hà Anh nhớ lần đầu tiên về nhà sau khi thay đổi ngoại hình là mẹ bắt đi cắt tóc, dỗ dành con bỏ hết đồ con gái và mua đồ nam đẹp cho… Cái Tết đó là một kỷ niệm buồn nhất của cô vì bị bố mẹ bắt ở nhà, không cho đi đâu, lên họ hàng nội ngoại cũng bị xa lánh, kỳ thị, không cho trẻ đến gần… Bố Hà Anh là người luôn đặt nặng vấn đề con trai phải lấy vợ sinh con nối dõi nên bắt cô thay đổi lại, nếu không sẽ không cho đi học. “Dù vậy em vẫn kiên định theo mong muốn của mình, em chỉ biết khóc và nói với bố mẹ không hiểu mình. Bây giờ thì gia đình cũng bắt đầu chấp nhận hình hài mới của em”, Hà Anh chia sẻ.

Một nghiên cứu về người chuyển giới nữ sinh sống vàlàm việc tại TP HồChíMinh (2015, của CARMAH vàĐại học Pittsburg) cho thấy, 45% bị từ chối việc làm do phân biệt đối xử dựa trên bản dạng giới. Điều này phần nào giải thích cho thực tế chỉ có 4% những người tham gia khảo sát có các việc làm ở khu vực chính thức (có hợp đồng lao động và được hưởng các chế độ, lợi ích của người lao động) và có tới 13% kiếm sống bằng nghề mại dâm. Tình trạng bị lạm dụng tình dục và bạo lực trong cộng đồng chuyển giới cũng ởmức đáng báo động. 23% cho biết đã bị buộc phải quan hệ tình dục, và 16% đề cập rằng đã bị bạo lực tình dục. Ngoài ra, 83% người được hỏi chia sẻ là bị chế giễu bởi vì họ là người chuyển giới.

Đã 10 năm hoạt động trong cộng đồng người chuyển giới, chị Nguyễn Hoàng Mai Châu, Trưởng điều phối người chuyển giới cho biết, người chuyển giới gặp rất nhiều trở ngại, sau khi phẫu thuật hoặc sử dụng hoóc môn, thay đổi ngoại hình thì việc trong các hoạt động liên quan đến thủ tục giấy tờ, đi máy bay là khá phức tạp, vì giấy tờ là nam hoặc nữ nhưng ngoại hình lại ngược lại.

Cần sự đồng cảm

Theo bà Đinh Thị Thu Thủy (Vụ Pháp chế, Bộ Y tế), cho đến nay vẫn chưa có nghiên cứu nào về chất lượng cuộc sống của người chuyển giới sau phẫu thuật. Mặc dù Bộ luật Dân sự sửa đổi năm 2015 đã thừa nhận quyền của người chuyển đổi giới tính, nhưng đến nay chưa có văn bản quy phạm pháp luật, chưa có các quy định cụ thể về các quyền ở các lĩnh vực khác nhau của người chuyển đổi giới tính. Bộ Y tế đang xây dựng Dự thảo Luật Chuyển đổi giới tính đểtrình Quốc hội và dự kiến sẽ ban hành trong năm 2019 hoặc 2020. “Theo đó, người chuyển giới được tư vấn, hỗ trợ về tâm lý, y tế trước, trong và sau khi thực hiện can thiệp y học để chuyển đổi giới tính; Được tôn trọng, bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín, bí mật cá nhân và các quyền riêng tư khác của người chuyển đổi giới tính; Được bảo đảm quyền học tập, lao động và hòa nhập gia đình, xã hội sau khi thực hiện can thiệp y học để chuyển đổi giới tính; Không bị bắt buộc phải triệt sản khi phẫu thuật trừ trường hợp tự nguyện; Được bảo đảm các quyền khác theo quy định của Hiến pháp và pháp luật”, bà Thủy nói.

Tuy nhiên, trong khi chờ Luật được ban hành thì người chuyển giới vẫn đứng bên lề xã hội với sự kỳ thị, không có cơ sở pháp lý để chuyển đổi giấy tờ, không xin được việc làm phù hợp với trình độ, việc sử dụng hoóc môn, phẫu thuật chuyển giới vẫn là phi pháp… Vì chưa có tính pháp lý nên không có cơ sở y tế nào chấp nhận chăm sóc cho người chuyển giới, hoóc môn phải mua ở “chợ đen”, phải tự điều chỉnh liều lượng, tự tiêm… Theo ý kiến của cộng đồng người chuyển giới, Dự thảo Luật sẽ phần nào đáp ứng quyền của người chuyển giới. Dù vậy, vẫn còn điểm chưa đồng thuận, cụ thể tại khoản 5 Điều 2 dự thảo quy định: “Can thiệp y học để chuyển đổi giới tính là một hoặc toàn bộ quá trình từ điều trị nội tiết tố sinh dục đến phẫu thuật ngực, phẫu thuật bộ phận sinh dục để thay đổi giới tính khác với giới tính sinh học hoàn thiện”.

Người chuyển giới cho rằng, theo Dự thảo Luật, các cá nhân muốn được thừa nhận là người chuyển đổi giới tính bắt buộc phải điều trị nội tiết tố sinh dục và phẫu thuật ngực hoặc bộ phận sinh dục. Trong khi, nhiều người chuyển giới không có đủ tiền để chi trả; về sức khỏe một số người không đáp ứng với hoóc môn, bị sốc khi tiêm hoóc môn dẫn tới tử vong, hoặc điều kiện sức khỏe không thể sử dụng hoóc môn hay phẫu thuật. 

THẢO LAM

Theo Báo Văn hóa