Khi trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi sâu sắc cách con người học tập, làm việc và tiếp cận tri thức, ngành xuất bản cũng đứng trước những cơ hội và thách thức chưa từng có. Từ góc nhìn của một doanh nhân nhiều năm gắn bó với lĩnh vực sách và phát triển văn hóa đọc, ông Nguyễn Cảnh Bình - Chủ tịch HĐQT Alpha Books và Omega+, Viện trưởng Viện Lãnh đạo ABG, Phó Chủ tịch Hiệp hội Xuất bản Việt Nam cho rằng, AI không phải là đối thủ của ngành xuất bản mà là một công cụ cần được làm chủ để nâng cao năng suất và mở rộng năng lực sáng tạo.
Chia sẻ với phóng viên Báo Công Thương, ông Nguyễn Cảnh Bình cũng nhấn mạnh rằng trong bất kỳ giai đoạn phát triển công nghệ nào, tri thức, tư duy phản biện và tinh thần học tập suốt đời vẫn là nền tảng quan trọng nhất để mỗi cá nhân và doanh nghiệp thích ứng với những thay đổi của thời đại.
Ông Nguyễn Cảnh Bình - Chủ tịch HĐQT Alpha Books và Omega+, Viện trưởng Viện Lãnh đạo ABG, Phó Chủ tịch Hiệp hội Xuất bản Việt Nam. Ảnh: NVCC
Từ tinh thần tự học đến khát vọng xây dựng nền kinh tế tri thức
- Thưa ông, từ một người công tác trong lĩnh vực xăng dầu đến người sáng lập Alpha Books, đâu là những dấu mốc quan trọng nhất đã định hình con đường của ông?
Ông Nguyễn Cảnh Bình: Khi còn trẻ, tôi luôn mong muốn được gắn bó với những dòng chảy lớn của xã hội. Ngay từ những năm 1990, tôi nhận thấy Việt Nam sẽ hội nhập sâu rộng với thế giới, vì vậy việc học tiếng Anh là điều bắt buộc.
Thời điểm đó, đa số mọi người học tiếng Nga, bản thân tôi cũng vậy. Tuy nhiên, để tiếp cận tri thức quốc tế, tôi bắt đầu học tiếng Anh và tìm đọc các tạp chí như Time, Newsweek. Đây là giai đoạn internet chưa phổ biến nên việc tiếp cận tài liệu nước ngoài rất khó khăn.
Tôi dành nhiều thời gian dịch từng bài viết, vừa để học ngoại ngữ, vừa để hiểu thêm về thế giới. Sau đó, tôi gửi các bài dịch và bài viết của mình tới một số cơ quan báo chí như Báo Quốc tế (hiện nay là Báo Thế giới và Việt Nam) hay Tạp chí Tia Sáng.
Niềm vui khi bài viết được đăng báo đã tạo cho tôi động lực rất lớn. Ban ngày tôi làm công việc kỹ thuật tại Petrolimex, buổi tối đọc sách, dịch thuật và viết bài. Những trải nghiệm đó giúp tôi nhận ra sức mạnh của tri thức và giá trị của việc học tập suốt đời.
Sau này, tôi tham gia một số cuộc thi viết quốc tế và đạt giải thưởng về quan hệ Việt Nam - Ấn Độ cũng như về Hàn Quốc. Đó là những dấu mốc quan trọng giúp tôi tự tin hơn trên con đường mình lựa chọn.
- Chỉ thị số 04-CT/TW của Ban Bí thư xác định xuất bản là một động lực phát triển kinh tế số. Trong bối cảnh AI có thể tổng hợp thông tin và tạo nội dung rất nhanh, theo ông, các doanh nghiệp xuất bản cần thay đổi như thế nào để biến AI từ "đối thủ" thành "trợ lý"?
Ông Nguyễn Cảnh Bình: Chỉ thị 04-CT/TW nằm trong một bức tranh lớn hơn về phát triển văn hóa, giáo dục và kinh tế tri thức trong kỷ nguyên số. Chỉ thị này không ra đời vì AI, mà nhằm thúc đẩy ngành xuất bản phát triển mạnh hơn, hình thành các tập đoàn xuất bản lớn, mở rộng văn hóa đọc và nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành.
Tuy nhiên, phải thừa nhận rằng AI đang tạo ra thách thức rất lớn đối với xuất bản, báo chí và giáo dục trên toàn thế giới. Trong giáo dục, học sinh có thể sử dụng AI để giải quyết bài tập rất nhanh. Trong báo chí, nhiều công đoạn xử lý thông tin đã được AI hỗ trợ. Ngành xuất bản cũng đang đứng trước những thay đổi chưa từng có.
Hiện nay, thế giới đang tồn tại hai xu hướng. Một là tìm cách bảo vệ ngành xuất bản bằng việc hạn chế sử dụng dữ liệu sách cho các hệ thống AI. Hai là chủ động ứng dụng AI để nâng cao hiệu quả hoạt động.
Theo tôi, việc ngăn cấm AI là không khả thi. Điều quan trọng là phải học cách khai thác và làm chủ công nghệ này. AI có thể hỗ trợ từ thiết kế, đánh giá sản phẩm, xây dựng đề án cho tới dịch thuật, biên tập và nhiều hoạt động khác.
Lợi ích lớn nhất của AI là giúp giảm chi phí và tăng năng suất. Trước đây, việc dịch một cuốn sách có thể mất từ ba đến sáu tháng với chi phí rất lớn. Hiện nay, AI có thể rút ngắn đáng kể thời gian thực hiện, giúp doanh nghiệp nâng cao hiệu quả hoạt động.
Tuy nhiên, AI không thể thay thế hoàn toàn con người. Hiệu quả sử dụng AI phụ thuộc rất lớn vào trình độ của người dùng. Cùng một công cụ như ChatGPT nhưng mỗi người có thể tạo ra những kết quả hoàn toàn khác nhau.
Để biến AI thành trợ lý thực sự, theo tôi cần có ba điều kiện. Thứ nhất, phải nhìn nhận AI là xu hướng tất yếu và không thể đảo ngược. Thứ hai, người lãnh đạo phải là người hiểu và ứng dụng công nghệ trước. Thứ ba, trình độ tri thức của đội ngũ phải được nâng lên tương xứng.
Giống như việc sử dụng Microsoft Word, cùng một phần mềm nhưng chất lượng sản phẩm phụ thuộc vào tư duy, năng lực và sự sáng tạo của người sử dụng, AI cũng vậy. Trình độ đến đâu thì giá trị khai thác AI đến đó.
Nhiều người cho rằng chỉ cần sử dụng AI là có thể tạo ra kết quả tốt, nhưng thực tế không phải như vậy. Công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi được dẫn dắt bởi tri thức và năng lực của con người.
Ngành xuất bản cần làm chủ công nghệ
- Trong lĩnh vực thương mại điện tử, các sản phẩm số như sách nói, sách điện tử đang tăng trưởng nhanh. Alpha Books đã ứng dụng dữ liệu lớn và công nghệ số như thế nào để tiếp cận thế hệ độc giả trẻ?
Ông Nguyễn Cảnh Bình: Trước hết, cần tách riêng giữa hoạt động xuất bản nội dung số và hoạt động thương mại điện tử.
Đối với sách nói, Alpha Books hiện không trực tiếp sản xuất mà chủ yếu chuyển nhượng bản quyền cho các đối tác như Fonos và Voiz FM. Đây là những đơn vị đang phát triển rất mạnh trong lĩnh vực audiobook tại Việt Nam.
Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi số đang đặt ra yêu cầu phải hiểu rõ hơn nhu cầu của thế hệ độc giả trẻ, đặc biệt là Gen Z và Gen Alpha. Đây là nhóm độc giả có xu hướng tiếp nhận thông tin nhanh, thích những nội dung ngắn gọn, trực quan và dễ tiếp cận hơn so với các thế hệ trước.
Trước đây, một bài giảng có thể kéo dài 45 phút. Sau đó, các nền tảng học trực tuyến rút xuống khoảng 20 - 25 phút. Hiện nay, xu hướng mới cho thấy thời lượng nội dung tiếp tục được rút ngắn, chỉ còn khoảng 10 - 15 phút để phù hợp với khả năng tập trung của người dùng.
Đối với thương mại điện tử, phần lớn sách của Alpha Books hiện được phân phối qua Facebook, Shopee và các nền tảng trực tuyến khác. Bản thân các nền tảng này đã tích hợp AI để phân tích hành vi người dùng và gợi ý sản phẩm phù hợp. Vì vậy, nếu nói về ứng dụng AI trong phân phối thương mại điện tử thì hiện nay các nền tảng đóng vai trò lớn hơn doanh nghiệp xuất bản.
Tuy nhiên, Alpha Books đang nghiên cứu ứng dụng Big Data, điện toán đám mây và các công nghệ mới để từng bước xây dựng nền tảng riêng. Về mặt công nghệ, điều này hoàn toàn khả thi. Thách thức lớn nhất không nằm ở việc xây dựng hệ thống mà ở việc thu hút người dùng và tạo ra lưu lượng truy cập đủ lớn.
Hiện nay, khoảng 80 - 90% hoạt động kinh doanh của Alpha Books đã gắn với thương mại điện tử. Chuyển đổi số đã diễn ra rất mạnh mẽ, dù việc ứng dụng AI trực tiếp trong phân phối vẫn còn ở giai đoạn đầu.
- Khi AI khiến thông tin trở nên quá dễ tiếp cận, nhiều người trẻ có xu hướng lười đọc sâu và giảm khả năng tư duy phản biện. Theo ông, cần làm gì để khuyến khích người trẻ "đọc có tư duy" thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các bản tóm tắt của AI?
Ông Nguyễn Cảnh Bình: Đây là một trong những thách thức lớn nhất hiện nay, không chỉ đối với ngành xuất bản mà đối với toàn xã hội.
Khi AI có thể hỗ trợ giải quyết rất nhiều công việc trí óc, câu hỏi đặt ra là con người sẽ sử dụng bộ não của mình như thế nào trong tương lai.
Nếu nhìn lại lịch sử phát triển của nhân loại, có thể thấy máy móc đã dần thay thế lao động chân tay. Chính vì vậy, ngày nay con người phải chủ động tập luyện thể thao để duy trì sức khỏe. Đối với trí não cũng tương tự.
Trước đây, con người phải ghi nhớ đường đi, tính nhẩm và tự giải quyết nhiều vấn đề trong cuộc sống. Hiện nay, phần lớn công việc đó đã được công nghệ hỗ trợ. Điều này giúp tiết kiệm thời gian nhưng đồng thời cũng làm gia tăng nguy cơ con người ít suy nghĩ hơn.
Văn hóa đọc trong giới trẻ. Ảnh minh họa
Theo tôi, AI không phải nguyên nhân gây ra sự thụ động, nhưng AI có thể làm gia tăng xu hướng đó nếu con người không chủ động rèn luyện bản thân. Ở Alpha Books, chúng tôi vẫn duy trì những hình thức rèn luyện tư duy khá truyền thống. Sau mỗi hội sách hoặc sự kiện, nhân viên được yêu cầu viết báo cáo bằng tay thay vì sử dụng AI. Nhiều nghiên cứu cho thấy viết tay giúp tăng khả năng ghi nhớ và kích thích tư duy sâu hơn.
Bên cạnh đó, chúng tôi tổ chức các hoạt động leo núi, chạy bộ và nhiều chương trình giúp nhân viên rèn luyện cả thể chất lẫn tư duy.
Theo tôi, cần có hai hướng tiếp cận song song.
Thứ nhất, nâng cao nhận thức cá nhân. Mỗi người phải hiểu rằng, việc rèn luyện tư duy là trách nhiệm của chính mình. Không ai có thể suy nghĩ thay mình cũng như không ai có thể tập thể dục thay mình.
Thứ hai, vai trò của nhà trường, doanh nghiệp và xã hội. Các tổ chức cần thiết kế những hoạt động, bài tập và môi trường học tập giúp con người giảm sự phụ thuộc vào công nghệ, khuyến khích tư duy độc lập và khả năng phản biện.
Công nghệ sẽ tiếp tục phát triển rất nhanh. Điều quan trọng không phải là tránh xa AI mà là biết cách sử dụng AI để mở rộng năng lực của bản thân thay vì để công nghệ làm suy giảm khả năng tư duy.
- Để hiện thực hóa mục tiêu chuyển đổi số toàn diện theo các chương trình của Chính phủ, ông có kiến nghị gì đối với Bộ Công Thương nhằm hỗ trợ xây dựng hệ sinh thái thương mại số đồng bộ cho các doanh nghiệp kinh doanh tri thức?
Ông Nguyễn Cảnh Bình: Theo tôi, có ba nhóm giải pháp quan trọng cần được ưu tiên trong thời gian tới.
Trước hết, tăng cường bảo vệ bản quyền trong môi trường số. Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng đối với các ngành công nghiệp tri thức như xuất bản, giáo dục hay nội dung số. Trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển mạnh, tình trạng sao chép, vi phạm bản quyền, hàng giả và hàng nhái vẫn là những rào cản lớn đối với doanh nghiệp.
Nếu không bảo vệ tốt tài sản trí tuệ, các doanh nghiệp sẽ gặp nhiều khó khăn trong đầu tư đổi mới sáng tạo và phát triển sản phẩm chất lượng cao.
Thứ hai, đẩy mạnh số hóa thủ tục hành chính liên quan đến hoạt động xuất bản và kinh doanh tri thức.
Hiện nay, Việt Nam đang thúc đẩy chuyển đổi số trên nhiều lĩnh vực nhưng trong một số khâu quản lý vẫn còn tồn tại quy trình giấy tờ truyền thống. Đối với ngành xuất bản, việc cấp phép hoàn toàn có thể được thực hiện trên môi trường điện tử nhằm rút ngắn thời gian xử lý, nâng cao tính minh bạch và giảm chi phí cho doanh nghiệp.
Tôi kỳ vọng trong tương lai, toàn bộ quy trình cấp phép có thể được thực hiện trực tuyến, thậm chí xử lý trong thời gian rất ngắn thay vì phải qua nhiều bước trung gian như hiện nay.
Thứ ba, nghiên cứu và học hỏi các mô hình phát triển ngành công nghiệp văn hóa thành công trên thế giới.
Đảng và Nhà nước đã xác định xuất bản là một bộ phận của công nghiệp văn hóa. Điều đó có nghĩa đây không chỉ là hoạt động văn hóa đơn thuần mà còn là một ngành kinh tế có khả năng tạo ra giá trị gia tăng lớn.
Chúng ta có thể tham khảo mô hình K-pop của Hàn Quốc, manga của Nhật Bản hay các trung tâm xuất bản quy mô lớn tại nhiều quốc gia phát triển. Tại Hàn Quốc, có những "Book City" - nơi tập trung các doanh nghiệp xuất bản, được hưởng nhiều chính sách hỗ trợ về hạ tầng và thuế. Nhật Bản cũng hình thành những hệ sinh thái sách quy mô lớn với hàng nghìn nhà sách, nhà xuất bản và doanh nghiệp liên quan.
Tôi cho rằng, Việt Nam hoàn toàn có thể nghiên cứu những mô hình này để xây dựng các trung tâm công nghiệp tri thức phù hợp với điều kiện thực tiễn trong nước.
Xin cảm ơn ông!
Theo ông Nguyễn Cảnh Bình, về lâu dài, muốn phát triển kinh tế số, xã hội tri thức, cần tạo ra môi trường thuận lợi để các doanh nghiệp văn hóa, giáo dục và xuất bản phát triển mạnh mẽ hơn. Khi đó, xuất bản không chỉ là hoạt động truyền bá tri thức mà còn trở thành một ngành kinh tế có đóng góp quan trọng cho tăng trưởng và năng lực cạnh tranh quốc gia.
