Ngày 1/4, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đã kết luận điều tra vụ án Sản xuất hàng giả là thực phẩm và trốn thuế, xảy ra tại Công ty CP Asia Life và một số công ty có liên quan. Đồng thời, chuyển toàn bộ hồ sơ vụ án đến Viện Kiểm sát nhân dân tối cao đề nghị truy tố đối với 8 bị can thuộc nhóm Công ty CP Asia Life.
Quá trình điều tra vụ án, Cơ quan Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an phát hiện các sơ hở, thiếu sót trong hệ thống văn bản pháp luật và công tác quản lý nhà nước về lĩnh vực sản xuất, buôn bán hàng hóa là thực phẩm và quảng bá, giới thiệu, bán hàng trên không gian mạng là nguyên nhân, điều kiện mà tội phạm thường lợi dụng để thực hiện hành vi phạm tội.
Thực thi hậu kiểm chưa hiệu quả
Theo Kết luận điều tra, Luật An toàn thực phẩm năm 2010 và Nghị định 15/2018/NĐ-CP ngày 02/02/2018 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật An toàn thực phẩm và các văn bản hướng dẫn thi hành cho phép doanh nghiệp kinh doanh thực phẩm tự công bố và tự chịu trách nhiệm về chất lượng, thành phần các chất, tính năng, công dụng đối với đa số sản phẩm để cải cách thủ tục hành chính.
Quy định này tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp nhưng thiếu cơ chế sàng lọc tiền kiểm, không gắn quy định trách nhiệm cụ thể của các cơ quan quản lý Nhà nước khi tiếp nhận hồ sơ tự công bố mà phó mặc cho doanh nghiệp, chỉ hậu kiểm ngẫu nhiên, dẫn đến tình trạng nhiều sản phẩm chỉ “đăng ký cho có”, chưa đảm bảo chất lượng đã được lưu hành trên thị trường, các cá nhân, tổ chức đã lợi dụng để bỏ bớt các thành phần nguyên liệu chính tạo nên tính năng, công dụng của sản phẩm; thay vào đó sử dụng nguyên liệu rẻ tiền, không rõ nguồn gốc, thậm chí gây hại để thu lợi bất chính.
Trụ sở Công ty Asia Life. Ảnh: Đỗ Xuân
Bên cạnh đó, việc thực thi, hậu kiểm thực phẩm chức năng, thực phẩm bổ sung chưa hiệu quả. Cụ thể, hiện nay, thực phẩm chức năng và các sản phẩm bổ sung dinh dưỡng chủ yếu vẫn được điều chỉnh như thực phẩm thông thường, chưa được xếp vào nhóm có nguy cơ cao đối với sức khỏe để quản lý. Nhiều thực phẩm được quảng bá, giới thiệu, công bố như “thuốc” nhưng chỉ đăng ký dạng thực phẩm bổ sung để né tránh các yêu cầu nghiêm ngặt về thử nghiệm lâm sàng, cấp phép lưu hành; gắn mác “hỗ trợ chữa bệnh”, nhưng không chịu sự quản lý chặt như dược phẩm.
Chế tài xử phạt chưa đủ sức răn đe
Kết luận điều tra cũng nêu rõ, Luật Quảng cáo 2012, Nghị định 181/2013/NĐ-CP ngày 14/11/2013 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật quảng cáo và các văn bản hướng dẫn thi hành cấm hành vi quảng cáo gian dối, gây hiểu lầm về sản phẩm và có chế tài xử lý đối với các hành vi vi phạm trong lĩnh vực quảng cáo.
Đặc biệt trong lĩnh vực thực phẩm, pháp luật nghiêm cấm khẳng định thực phẩm có tác dụng chữa bệnh như thuốc hoặc sử dụng người nổi tiếng để xác nhận công dụng khi chưa được kiểm chứng khoa học. Các quảng cáo phải được thông báo rõ là quảng cáo và minh bạch mối quan hệ tài trợ.
Tuy nhiên, trên thực tế, quảng cáo online của người nổi tiếng thường “biến tướng” dưới hình thức như: Giới thiệu sản phẩm như trải nghiệm cá nhân, không gắn nhãn quảng cáo, không tiết lộ được trả tiền, khiến người xem nhầm tưởng đó là khuyến nghị chân thật; đến nay chưa có quy định về cơ chế kiểm duyệt nội dung quảng cáo trên không gian mạng trong khi mọi cá nhân đều có thể quảng cáo thực phẩm trên mạng xã hội mà cơ quan chức năng khó phát hiện, kiểm tra, giám sát nội dung.
Bên cạnh đó, Nghị định 38/2021/NĐ-CP ngày 29/3/2021 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực văn hóa, quảng cáo quy định hình phạt tiền nhưng chưa đủ sức răn đe, tương xứng với số tiền thu lợi bất chính.
Chế tài xử lý hành chính và hình sự hiện hành về các hành vi vi phạm liên quan đến sản xuất, buôn bán thực phẩm, quảng bá sai sự thật, gian lận công bố kiểm nghiệm sản phẩm và trốn thuế chưa đủ mạnh, chưa tạo được tính răn đe thực sự, không tương xứng với quy mô lợi nhuận thu được từ hành vi vi phạm. Nhiều đối tượng vi phạm thường chấp nhận nộp phạt như một “chi phí kinh doanh” và tiếp tục tái phạm.
Để khắc phục tồn tại trên, Cơ quan điều tra có văn bản kiến nghị các Bộ, ngành liên quan rà soát toàn diện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và công tác quản lý nhà nước về lĩnh vực về sản xuất, buôn bán hàng hóa là thực phẩm và quảng bá, giới thiệu, bán hàng trên không gian mạng để bịt kín sơ hở, thiếu sót mà tội phạm thường lợi dụng để thực hiện hành vi phạm tội, đồng thời nâng cao hiệu quả việc thực hiện chức năng quản lý nhà nước trong lĩnh vực an toàn thực phẩm theo chức năng, nhiệm vụ được phân công...
Theo Bộ Công an, chế tài xử lý hành chính và hình sự hiện hành về các hành vi vi phạm liên quan đến sản xuất, buôn bán thực phẩm, quảng bá sai sự thật, gian lận công bố kiểm nghiệm sản phẩm và trốn thuế chưa đủ mạnh, chưa tạo được tính răn đe thực sự, không tương xứng với quy mô lợi nhuận thu được từ hành vi vi phạm.
