Iran đối diện nhiều thách thức

Từ sau cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979, ở Iran đã xảy ra 18 lần bất an, bất ổn về chính trị - xã hội nội bộ như vậy. Nhưng ở lần thứ 19 này có 4 điểm khác biệt cơ bản so với những lần trước đó và những khác biệt này ảnh hưởng tới triển vọng tương lai đất nước về an ninh, ổn định và phát triển.

Thứ nhất là làn sóng biểu tình, phản đối ở lần này lan rộng ra gần như khắp cả nước và với mức độ sôi động chưa từng thấy, phía chính phủ cũng đã đối phó rất mạnh tay.

Thứ hai, làn sóng này khởi đầu chỉ từ sự bất bình của một nhóm thương gia nhưng đã nhanh chóng phát triển và biến dạng trở thành một phong trào đấu tranh chính trị lan rộng ra cả nước.

Thứ ba, ở 18 lần trước, các tổng thống Mỹ đương nhiệm đều chỉ thể hiện phản ứng dè dặt. Tổng thống Mỹ hiện tại Donald Trump lại khác, đứng hẳn về phía những người biểu tình phản đối chính quyền và dọa sẽ tấn công quân sự vào Iran nếu chính quyền thẳng tay đàn áp người biểu tình, phản đối.

Thứ tư là lần đầu tiên trong bối cảnh xảy ra làn sóng biểu tình, phản đối ở trong nước lại gia tăng sự ủng hộ dành cho con trai đang sống lưu vong của Shah Pahlavi - người bị lật đổ trong cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979. Như thế có nghĩa là đã xuất hiện tác nhân chính trị và tâm lý mới khiến cho cả diễn biến tình hình lẫn mọi kịch bản kết cục đều trở nên phức tạp và nhạy cảm hơn cả về đối nội lẫn đối ngoại. Cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979 đã chấm dứt nền quân chủ tồn tại hơn 2800 năm ở Iran và buộc Shah Pahlavi phải cùng gia tộc lưu vong ở nước ngoài.

Tình cảnh hiện tại của Iran là trong không ổn và ngoài chưa yên. Nguyên cớ khiến làn sóng biểu tình, phản đối bùng phát là sự bất bình của người dân về lạm phát tăng, đồng tiền mất giá, nghèo túng thêm trầm trọng. Khó khăn về kinh tế và xã hội dai dẳng mà chính phủ chưa thành công với việc khắc phục. Môi trường đối ngoại, an ninh và kinh tế đối ngoại của Iran hiện tại không được thuận lợi và ổn định mà chính phủ Iran chưa cải thiện được đáng kể.

Biến động chính trị - xã hội ở Iran tác động trực tiếp tới giá dầu trên thế giới và tới chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu. Tình trạng này ở Iran càng kéo dài thì nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu càng gia tăng và giá dầu sẽ tăng. Iran gặp khó khăn cả ở trong nước lẫn với bên ngoài như thế sẽ làm chuyển biến cục diện địa chính trị ở khu vực Trung Đông, Bắc Phi và vùng Vịnh.

Từ giác độ hiện tại mà dự liệu thì có 3 kịch bản có thể xảy ra tiếp theo đây ở Iran. Kịch bản thứ nhất là làn sóng biểu tình, phản đối với cả sự trợ lực từ phía Mỹ và các địch thủ hiện tại của Iran phát triển mạnh tới mức có thể làm cho chính thể Hồi giáo hiện tại sụp đổ. Kịch bản này có rất ít triển vọng sẽ diễn ra bởi bộ máy hệ thống quyền lực, quân đội, cảnh sát và an ninh của chính quyền Iran vẫn còn rất mạnh và vững.

Kịch bản thứ hai là giới quân sự cùng với lực lượng Vệ binh cách mạng Hồi giáo tiến hành đảo chính quân sự và lên cầm quyền. Cả kịch bản này cũng ít triển vọng xảy ra bởi chỉ huy của những lực lượng vũ trang này đều do giới chức lãnh đạo tôn giáo gây dựng và chỉ định.

Kịch bản có nhiều khả năng xảy ra nhất hiện tại là biến động còn kéo dài nhưng rồi chính quyền bình ổn được tình hình. Chỉ có điều nếu chính quyền sau đó nếu không nhanh chóng gây dựng nên cục diện "trong ấm, ngoài yên" thì sự bùng phát của lần biến động thứ 20 chỉ là vấn đề thời gian.