Kể chuyện lịch sử bằng ngôn ngữ tuồng

Khúc tráng ca về quân dân Thủ đô

Vở tuồng “Dấu thiêng Hà Nội - Cho những gì còn mãi" công chiếu tại Rạp Hồng Hà (phường Hoàn Kiếm, Hà Nội), không tập trung tái hiện những trận đánh ác liệt mà đi sâu khắc họa số phận và lựa chọn của con người trước vận mệnh đất nước. Những người chiến sĩ kiên cường sát cánh cùng các tầng lớp nhân dân, từ thương gia đến những người dân bình thường, mỗi người có hoàn cảnh riêng nhưng đều chung lòng yêu nước, sẵn sàng góp sức và hy sinh vì độc lập, tự do.

Xuyên suốt vở diễn, khán giả được dẫn dắt qua những lớp diễn đan xen giữa không khí chiến đấu căng thẳng và những khoảnh khắc xúc động về tình người. Trong đó, phân cảnh hai vợ chồng thuộc tầng lớp tư sản yêu nước bị thực dân Pháp tra tấn đã để lại trong lòng khán giả nhiều xúc động. Dù phải chịu những đòn tra tấn dã man, cả hai vẫn giữ vững khí tiết, không khuất phục trước kẻ thù. Sự kiên trung của họ làm nổi bật tinh thần toàn dân kháng chiến, khi lòng yêu nước không phân biệt giai cấp hay địa vị xã hội.

Khán giả thưởng thức vở tuồng.

Giữa những lớp diễn mang không khí chiến trận, câu chuyện tình yêu đôi lứa cũng được thể hiện đầy xúc động. Trong hoàn cảnh chiến tranh thiếu thốn, hiểm nguy, tình yêu vẫn được nuôi dưỡng bằng sự đồng điệu về lý tưởng và khát vọng tự do. Những khoảnh khắc ấy giúp người xem cảm nhận rõ hơn đời sống tình cảm của con người Hà Nội, những người không chỉ chiến đấu để bảo vệ đất nước mà còn gìn giữ hạnh phúc và cuộc sống bình yên.

Phân cảnh trong vở tuồng.

Cảm xúc khán giả lắng đọng lại khi vở diễn đi đến hồi kết. Ánh sáng sân khấu dịu nhẹ cùng những giai điệu tuồng trầm hùng, khép lại câu chuyện bằng sự tưởng nhớ và tri ân những người đã ngã xuống vì độc lập dân tộc. Những mất mát, hy sinh được tái hiện qua số phận từng nhân vật khiến lịch sử trở nên gần gũi, giàu sức lay động. Qua câu chuyện của các nhân vật, vở diễn khơi dậy lòng tự hào dân tộc và ý thức tiếp nối những giá trị lịch sử.

Vở diễn khơi dậy lòng tự hào dân tộc và ý thức tiếp nối những giá trị lịch sử.

Bạn Nguyễn Ngọc Hương Loan (sinh năm 2008, ở phường Hoàn Kiếm, Hà Nội) bày tỏ: “Trước đây, tôi nghĩ tuồng là loại hình nghệ thuật khá khó xem, nhưng khi trực tiếp thưởng thức, tôi lại bị cuốn hút bởi cách các nghệ sĩ thể hiện nhân vật. Vở diễn giúp tôi cảm nhận sâu sắc hơn những mất mát, hy sinh của cha ông để bảo vệ đất nước. Tôi nghĩ thế hệ trẻ cần hiểu và trân trọng lịch sử, từ đó có ý thức gìn giữ những giá trị mà các thế hệ đi trước đã đánh đổi để có được”.

Ươm mầm sức sống của nghệ thuật tuồng trong đời sống hiện nay

Vở tuồng “Dấu thiêng Hà Nội - Cho những gì còn mãi” do tác giả Lê Công Phượng đảm nhận kịch bản và Nghệ sĩ Nhân dân Lê Tiến Thọ đạo diễn. Bên cạnh nội dung giàu ý nghĩa, tác phẩm tạo dấu ấn bởi cách khai thác ngôn ngữ nghệ thuật tuồng truyền thống kết hợp với những phương pháp dàn dựng sân khấu hiện đại.

Điểm nổi bật trước hết nằm ở nghệ thuật tổ chức không gian biểu diễn. Sân khấu tái hiện Hà Nội thời chiến với những tuyến phố, thành cổ và phòng tuyến kháng chiến. Thay vì sử dụng nhiều cảnh trí cầu kỳ, ê-kíp tận dụng một màn cảnh kết hợp với sự di chuyển, sắp xếp đội hình của diễn viên để chuyển đổi không gian. Chỉ trong thời gian ngắn, bối cảnh từ phố phường có thể chuyển sang tuyến phòng ngự căng thẳng, giúp mạch diễn liền mạch mà vẫn gợi được không khí chiến tranh.

Nghệ sĩ Nhân dân Lê Tiến Thọ đã phát huy tính ước lệ, một đặc trưng quan trọng của nghệ thuật tuồng, trong việc xây dựng hành động và tình huống sân khấu. Cảnh đi xe đạp chỉ bằng động tác hình thể; diễn trò thử lòng nhau để thể hiện sự nghi ngờ... Những cách thể hiện này vừa giữ được nét đặc sắc của nghệ thuật tuồng truyền thống, vừa giúp khán giả hình dung diễn biến câu chuyện, hành động của nhân vật.

Vở tuồng khai thác ngôn ngữ nghệ thuật tuồng truyền thống kết hợp với những phương pháp dàn dựng sân khấu hiện đại.

Nghệ thuật hóa trang, tạo hình và diễn xuất góp phần làm rõ tính cách nhân vật. Những người chiến sĩ và nhân dân yêu nước hiện lên với vẻ kiên cường, dứt khoát, đối lập với sự lạnh lùng, tàn bạo của quân thực dân. Các nghệ sĩ vận dụng kỹ thuật hát, động tác hình thể và ánh mắt để bộc lộ tâm lý, qua đó làm nổi bật những xung đột và chuyển biến trong câu chuyện.

Đáng chú ý, âm nhạc và ánh sáng của vở diễn không chỉ sử dụng các bài bản tuồng truyền thống mà còn được bổ sung những phần nhạc nền có tiết tấu và giai điệu riêng. Trong những cảnh chiến đấu, âm nhạc dồn dập tạo cảm giác khẩn trương, quyết liệt. Ở các phân đoạn tình cảm, giai điệu trở nên sâu lắng, góp phần khắc họa tâm trạng nhân vật. Hệ thống ánh sáng được xử lý linh hoạt, khi làm nổi bật sự căng thẳng của những cuộc đối đầu, khi tập trung vào nhân vật để nhấn mạnh cảm xúc.

Sự kết hợp giữa hát xướng, vũ đạo, diễn xuất ước lệ với âm thanh, ánh sáng hiện đại đã tạo nên một sân khấu vừa giữ được bản sắc tuồng, vừa có sức hấp dẫn thị giác. Những đổi mới không làm mất đi đặc trưng của nghệ thuật truyền thống mà giúp câu chuyện lịch sử trở nên dễ theo dõi, gần gũi hơn với khán giả đương đại.

Trong bối cảnh nghệ thuật tuồng chưa có nhiều cơ hội tiếp cận khán giả trẻ, cách dàn dựng của “Dấu thiêng Hà Nội - Cho những gì còn mãi” cho thấy hướng tiếp cận đáng chú ý. Tác phẩm không giản lược những giá trị truyền thống để chạy theo thị hiếu, mà tìm cách phát huy thế mạnh của tuồng trong xây dựng nhân vật, tổ chức lớp diễn và truyền tải cảm xúc.

Qua đó, vở diễn không chỉ gửi gắm lòng biết ơn đối với các thế hệ cha anh, mà còn cho thấy sức sống của nghệ thuật tuồng trong đời sống hôm nay. Khi những câu chuyện lịch sử được kể bằng ngôn ngữ sân khấu giàu bản sắc và cách thể hiện phù hợp, tuồng vẫn có thể chạm đến cảm xúc của công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.