Quang cảnh hội thảo. Ảnh: PV
Trình bày Báo cáo nghiên cứu về cơ chế thu hồi tài sản tại Việt Nam, chuyên gia UNODC khu vực Đông Nam Á - Thái Bình Dương, ông Graenme Gunn cho biết, pháp luật tố tụng của mỗi quốc gia có những đặc thù riêng, trong đó cơ chế thu hồi tài sản không qua thủ tục kết tội phụ thuộc chặt chẽ vào hệ thống pháp luật, mô hình tố tụng được lựa chọn, cũng như nhiều yếu tố khác như cơ cấu tổ chức của các cơ quan tiến hành tố tụng, trình độ chuyên môn, năng lực giám định, định giá tài sản và cơ chế phối hợp liên ngành.
“Thực tiễn thi hành tại Việt Nam cho thấy những khó khăn, bất cập trong công tác thu hồi tài sản chủ yếu xuất phát từ việc cơ chế thu hồi tài sản thông qua thủ tục kết tội còn chưa hoàn thiện và hiệu quả chưa cao. Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế về thu hồi tài sản không qua thủ tục kết tội có ý nghĩa quan trọng, nhằm cung cấp cơ sở tham chiếu cho việc hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi tại Việt Nam”, ông Graenme Gunn gợi ý.
Ông Graenme Gunn chuyên gia của UNODC khu vực Đông Nam Á - Thái Bình Dương trình bày Báo cáo tại hội thảo. Ảnh: PV
Tính đến nay, trên thế giới có khoảng 44 quốc gia quy định cơ chế thu hồi tài sản không qua thủ tục kết tội. Các quốc gia này có xu hướng áp dụng biện pháp tịch thu tài sản không dựa trên kết án trong trường hợp các biện pháp tố tụng hình sự không mang lại kết quả hoặc không thể thực hiện được, và việc tịch thu không dựa trên kết án được xem là biện pháp hữu hiệu để thu hồi tài sản do phạm tội mà có và bảo đảm công lý ở mức độ nhất định. Cơ chế này có thể được quy định trong pháp luật hình sự, pháp luật tố tụng hình sự, pháp luật về phòng, chống rửa tiền, pháp luật về phòng, chống tham nhũng hoặc trong một đạo luật riêng về tịch thu tài sản có nguồn gốc tội phạm.
Chuyên gia UNODC cho biết, Malaysia là một trong những quốc gia Đông Nam Á xây dựng tương đối đầy đủ cơ chế thu hồi tài sản không qua thủ tục kết tội, gắn chặt với pháp luật về phòng, chống rửa tiền và phòng, chống tham nhũng.
Về loại tài sản thuộc diện thu hồi, pháp luật Malaysia quy định phạm vi rộng, bao gồm tài sản có được trực tiếp hoặc gián tiếp từ hành vi phạm tội; công cụ phạm tội; tài sản có giá trị tương đương; cũng như tài sản do bên thứ ba nắm giữ. Đối với công cụ có ý định sử dụng để phạm tội, pháp luật Malaysia cho phép áp dụng biện pháp tịch thu nhưng không phải trong mọi trường hợp.
Bà Phạm Thị Thu Hương, Phó cục trưởng Cục Theo dõi, đôn đốc và xử lý sau thanh tra, Thanh tra Chính phủ phát biểu tại hội thảo. Ảnh: PV
Về phạm vi áp dụng, thu hồi tài sản không qua thủ tục kết tội tại Malaysia được giới hạn đối với các tội phạm nghiêm trọng, đặc biệt là tội phạm có tổ chức hoặc xuyên quốc gia, bao gồm rửa tiền, tài trợ khủng bố, tham nhũng, ma túy, thuế, lừa đảo, buôn lậu và các tội phạm kinh tế khác.
Theo chuyên gia UNODC khu vực Đông Nam Á - Thái Bình Dương ông Graenme Gunn, Italy là quốc gia tiêu biểu cho mô hình thu hồi tài sản không qua thủ tục kết tội gắn liền với đấu tranh phòng, chống tội phạm có tổ chức.
Về phạm vi áp dụng, Italy áp dụng cơ chế thu hồi tài sản không qua thủ tục kết tội đối với các tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, bao gồm các hoạt động tội phạm có tổ chức hoặc không có tổ chức nhưng mang tính thường xuyên, các hành vi rửa tiền và các trường hợp bị nghi ngờ tài trợ khủng bố.
Bà Đặng Thị Hồng Nhung, Phó trưởng ban Ban Pháp chế và Nghiệp vụ Thi hành án dân sự, Cục quản lý Thi hành án dân sự phát biểu tại hội thảo. Ảnh: PV
Về điều kiện và trình tự, thủ tục, việc thu hồi tài sản có thể được thực hiện độc lập hoặc song song với việc xử lý vụ án hình sự. Trong đó, việc xử lý trách nhiệm hình sự của người phạm tội được thực hiện theo thủ tục tố tụng hình sự, còn việc thu hồi tài sản liên quan đến tội phạm được tiến hành theo thủ tục tố tụng dân sự trong những trường hợp pháp luật cho phép.
Theo ông Graenme Gunn, Nam Phi quy định cơ chế thu hồi tài sản không qua thủ tục kết tội với phạm vi tương đối rộng. Về loại tài sản thuộc diện thu hồi, pháp luật Nam Phi cho phép thu hồi bất kỳ khoản thu nào có được từ tội phạm, các công cụ được sử dụng để thực hiện tội phạm và tài sản có giá trị tương đương. Tuy nhiên, Nam Phi không quy định việc thu hồi đối với tài sản dự định sử dụng cho hành vi phạm tội.
Về phạm vi áp dụng, cơ chế thu hồi tài sản không qua thủ tục kết tội được áp dụng đối với tất cả các tội phạm được liệt kê trong Luật bảo vệ nền dân chủ hiến pháp và chống lại chủ nghĩa khủng bố, bao gồm các tội phạm về rửa tiền, khủng bố, tội phạm kinh tế và tham nhũng.
Về điều kiện áp dụng, khi có cơ sở hợp lý để xác định tài sản có nguồn gốc từ tội phạm, cơ quan có thẩm quyền có thể khởi động thủ tục thu hồi tài sản mà không phụ thuộc vào việc có kết án hình sự hay không.
Tại hội thảo, chuyên gia UNODC đã nêu bức tranh về công tác thu hồi tài sản thông qua thủ tục kết tội, theo đó Úc và Vương quốc Anh là các quốc gia áp dụng mạnh mẽ cơ chế thu hồi tài sản không qua thủ tục kết tội thông qua việc khai thác nguồn tin tình báo tài chính và hình sự.
Chuyên gia UNODC chia sẻ thông tin tại hội thảo. Ảnh: PV
Tại Úc, cơ chế thu hồi tài sản được quy định trong Luật Tài sản phạm tội. Lực lượng đặc nhiệm tịch thu tài sản hình sự thuộc Cảnh sát Liên bang Úc căn cứ vào các nguồn tin tình báo từ cơ quan thuế, Ủy ban tình báo hình sự, các nhóm đặc nhiệm liên ngành và thông tin từ điều tra hình sự để xác định tài sản có liên quan đến tội phạm và tiến hành các thủ tục thu hồi. Úc cũng áp dụng cơ chế yêu cầu một số đối tượng, đặc biệt là thành viên của các tổ chức tội phạm, phải chứng minh tính hợp pháp của nguồn gốc tài sản.
Tương tự, tại Vương quốc Anh, cơ quan có thẩm quyền có thể yêu cầu cá nhân giải trình về nguồn gốc tài sản khi có căn cứ nghi ngờ tài sản đó có liên quan đến hoạt động tội phạm.
Riêng Thụy Sĩ, mặc dù cũng áp dụng cơ chế thu hồi tài sản không qua thủ tục kết tội trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, nhưng quốc gia này áp dụng tiêu chuẩn chứng cứ hình sự thay vì tiêu chuẩn chứng minh dân sự “cân bằng xác suất”. Theo đó, thẩm phán phải đạt được sự tin chắc rằng tài sản là tiền hoặc lợi ích có được từ hành vi phạm tội, trên cơ sở đánh giá tổng hợp các manh mối và tình tiết của vụ việc, còn được gọi là tiêu chuẩn “kết án ám chỉ”.
Tại hội thảo, các đại biểu cũng đã trình bày những kinh nghiệm của Đức, của Bulgaria liên quan cơ chế thu hồi tài sản không qua thủ tục kết tội để cùng nhau thảo luận.
