Việt Nam trước nguy cơ tăng trưởng dân số âm

Sống lâu hơn, nhưng khoảng cách “sống khỏe” còn lớn

Ông Lê Thanh Dũng - Cục trưởng Cục Dân số (Bộ Y tế) - cho biết, Việt Nam đang đứng trước 4 thách thức lớn: Mức sinh giảm dưới mức thay thế; mất cân bằng giới tính khi sinh; già hóa dân số nhanh và chất lượng dân số còn hạn chế. Các thách thức này đan xen, tác động trực tiếp đến đời sống từng gia đình và nền tảng phát triển dài hạn của đất nước.

Theo báo cáo tổng kết công tác dân số năm 2025, tổng tỉ suất sinh tiếp tục giảm qua các năm: Từ 2,01 con/phụ nữ (năm 2022) xuống 1,96 (năm 2023) và 1,91 (năm 2024) - mức thấp nhất từng ghi nhận.

Đáng chú ý, mức sinh thay thế 2,1 con hiện chỉ còn duy trì ở khoảng 17% tỉnh, thành phố. Điều này đồng nghĩa phần lớn địa phương đã rơi vào nhóm mức sinh thấp. “Nếu mức sinh thấp kéo dài, nguy cơ thu hẹp quy mô dân số trong tương lai là hiện hữu, kéo theo thiếu hụt lao động và gia tăng gánh nặng chi trả cho hệ thống an sinh” - ông Lê Thanh Dũng cảnh báo.

Song song với mức sinh giảm, tỉ số giới tính khi sinh vẫn ở mức cao: Năm 2024 là 111,4 bé trai/100 bé gái. Đây là chỉ dấu về nguy cơ dư thừa nam giới trong tương lai, kéo theo nhiều hệ lụy như khó khăn trong kết hôn, biến đổi cấu trúc gia đình và các vấn đề xã hội phát sinh nếu không kiểm soát kịp thời.

Một thách thức khác đang tăng tốc mạnh là già hóa dân số. Việt Nam chính thức bước vào giai đoạn già hóa từ năm 2011 và dự kiến trở thành nước có dân số già sau năm 2036.

Năm 2024, tuổi thọ bình quân đạt 74,7 tuổi, nhưng số năm sống khỏe mạnh chỉ khoảng 65 năm. Khoảng cách giữa “sống lâu” và “sống khỏe” đặt ra yêu cầu lớn về chăm sóc y tế dài hạn, dịch vụ xã hội, cũng như chuẩn bị nguồn lực để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của nhóm dân số cao tuổi.

Bộ Y tế thừa nhận, các chính sách hỗ trợ, khuyến khích sinh đủ hai con ở nhiều nơi còn hạn chế; chủ yếu mới ở giai đoạn xây dựng hoặc thí điểm, chưa đủ mạnh để tạo chuyển biến rõ rệt và bền vững.

Hoàn thiện thể chế, triển khai Luật Dân số từ 1.7.2026

Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên cho biết, năm 2025 công tác dân số tiếp tục nhận được sự quan tâm của Đảng và Nhà nước, với nhiều văn bản quan trọng tạo hành lang cho giai đoạn mới. Đáng chú ý, Luật Dân số đã được Quốc hội thông qua và sẽ có hiệu lực từ ngày 1.7.2026.

Lãnh đạo Bộ Y tế yêu cầu việc ban hành các văn bản hướng dẫn thi hành phải kịp thời, đồng bộ, bảo đảm hiệu lực cùng thời điểm Luật có hiệu lực. Theo kế hoạch, các nghị định, thông tư hướng dẫn cần hoàn thành chậm nhất trước ngày 15.5.2026.

Cùng với đó, Bộ Y tế sẽ tham mưu kiện toàn Ban Chỉ đạo Quốc gia về Dân số và Phát triển; chuẩn bị hội nghị tổng kết hoạt động và triển khai nhiệm vụ công tác dân số năm 2026. Một nhiệm vụ quan trọng khác là sớm ổn định mô hình tổ chức bộ máy công tác dân số theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp, bảo đảm hệ thống vận hành thông suốt từ tỉnh đến cơ sở.

Định hướng công tác dân số năm 2026 được xác định trong bối cảnh Việt Nam cùng lúc đối mặt nhiều thách thức nhân khẩu học. Trọng tâm hàng đầu là khuyến khích sinh đủ hai con, từng bước đưa mức sinh trở lại mức thay thế, phù hợp đặc điểm từng vùng, miền và nhóm dân cư. Đồng thời, tiếp tục kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh thông qua truyền thông thay đổi hành vi, hoàn thiện thể chế và tăng giám sát việc lạm dụng công nghệ để lựa chọn giới tính.

Song song, nâng cao chất lượng dân số được đẩy mạnh thông qua tư vấn - khám sức khỏe trước hôn nhân, tầm soát trước sinh và sơ sinh, củng cố chất lượng dịch vụ kế hoạch hóa gia đình. Với già hóa, thông điệp đặt ra là không chỉ “sống lâu” mà cần tiến tới “sống khỏe”, giảm gánh nặng bệnh tật, tăng khả năng tự chăm sóc và tham gia đời sống xã hội của người cao tuổi.

“Tuổi thọ trung bình 74,7 tuổi là một dấu mốc đáng mừng. Nhưng để niềm vui ấy trọn vẹn, Việt Nam sẽ phải giải được “bài toán kép” của mức sinh thấp và già hóa dân số bằng những việc làm thực chất: Thể chế rõ ràng, nguồn lực đủ mạnh, dữ liệu tin cậy, tổ chức bộ máy vững và các giải pháp đồng bộ chạm đúng những vướng mắc của người dân - đặc biệt là các gia đình trẻ và lực lượng lao động” - Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên nói.