Bản quyền âm nhạc thời AI là một “vùng xám” khổng lồ

Sở hữu nhiều ca khúc từng gây sốt như “Ông bà anh”, “Xứng đôi cưới thôi”, “Bác tài ơi”... Lê Thiện Hiếu là một trong những nhạc sĩ, ca sĩ có định hướng sáng tác dựa trên trải nghiệm cá nhân và ngôn ngữ đời thường. Trao đổi với phóng viên, Lê Thiện Hiếu phân tích những lỗ hổng pháp lý trong việc quản lý dữ liệu âm nhạc, đồng thời nêu quan điểm về ranh giới giữa công nghệ và năng lực sáng tạo của con người.

Anh thấy thế nào khi một AI có thể “tự sáng tác” và “tự hát” một ca khúc có độ bắt tai không kém gì con người? Liệu chúng ta có đang quá khắt khe khi từ chối thừa nhận AI là một “đồng nghiệp”?

- Ngay khi ChatGPT xuất hiện, tôi đã lường trước được chuyện này sẽ xảy ra nên khi nó thực sự xảy ra, tôi không quá bất ngờ. Nếu nói là đồng nghiệp thì điều này không hoàn toàn chính xác, nói đúng hơn thì AI là công cụ (đang trên đà được hợp thức hóa) cho việc tùy chỉnh vô số mảnh tác phẩm khác nhau từ các đồng nghiệp của tôi.

Anh đánh giá sao về trào lưu AI hát lại hoặc phối lại các ca khúc nhạc cũ sang phong cách Rock hay các dòng nhạc khác? Đây là sự “hồi sinh” di sản hay là một hình thức “xào nấu” thiếu tôn trọng bản gốc?

- Nếu xét theo Luật Sở hữu Trí tuệ, mọi hành động sao chép, phái sinh, truyền đạt, khai thác thương mại từ tác phẩm thuộc sở hữu của một tác giả cụ thể mà chưa được tác giả hoặc đơn vị đại diện cấp phép thì đều được coi là hành vi xâm phạm quyền tác giả (trừ trường hợp sử dụng tác phẩm cho mục đích bình luận, phê bình, giảng dạy hoặc nghiên cứu). Đối với một tác phẩm nghệ thuật, về hành vi đạo đức, AI vốn không thể phân biệt đúng-sai bởi chúng vận hành dựa trên câu lệnh của người dùng nên đối với việc AI “hồi sinh di sản” mà chưa được cấp phép chính thức, theo tôi nghĩ, trách nhiệm thuộc về người viết câu lệnh.

Theo bạn, đâu sẽ là “tấm khiên” cuối cùng bảo vệ giá trị của một nhạc sĩ thực thụ để không bị hòa tan trong làn sóng công nghiệp hóa này?

- Con người chính là tấm khiên cuối cùng! Bởi thứ chúng ta có là những câu chuyện, những trải nghiệm cảm xúc, hành trình cuộc đời, hỉ nộ ái ố,... thứ mà AI không có. Thực chất, đó mới chính là thứ tạo nên một tác phẩm trọn vẹn. Chúng ta có thể phát hành nhạc chậm hơn, làm nhạc lâu hơn nhưng cách chúng ta ẩn dụ, hoán dụ, cách con người chơi chữ trong giai điệu mới là thứ mà AI khó có thể bắt chước. Những người đủ rung cảm sẽ luôn tìm thấy nhau và cảm nhận được câu chuyện của nhau qua ngôn từ. Khi có quá nhiều người thích nghe nhạc AI, tôi không lo lắng về chuyện làm nghề của mình mà điều khiến tôi băn khoăn hơn cả chính là đời sống tinh thần của người nghe.

Nếu một AI tự sáng tác dựa trên dữ liệu từ hàng triệu bài hát của các nhạc sĩ đi trước (trong đó có thể có nhạc của bạn) thì theo bạn, tiền tác quyền nên thuộc về ai: Người lập trình AI, người đưa câu lệnh (prompt), hay các nhạc sĩ “hiến dữ liệu” một cách vô hình?

- Theo như tôi được biết với mức độ tinh vi của các thuật toán dựng nên AI, cách mà AI sáng tác (tạm hiểu là các thao tác cắt ghép) được thực hiện với quy mô lớn và phức tạp (tái cấu trúc và đồng thời lấy mẫu từ triệu triệu tác phẩm lưu trữ trên không gian mạng) chỉ trong vài phút để tạo ra tác phẩm mới - đây là một “vùng xám” khổng lồ và tiền bản quyền là thứ hoàn toàn mơ hồ tại đây! Tiền bản quyền chỉ có thể được truy thu khi bạn biết tác phẩm đó thuộc về ai nhưng với cách làm của AI, bạn hoàn toàn không thể xác định được. Khi chưa có quy định nào cụ thể, bất cứ ai cũng có thể đăng ký quyền tác giả với một bài nhạc AI sáng tác và đương nhiên sẽ được hưởng lợi ích theo đúng pháp luật. Hy vọng trong tương lai chúng ta sẽ tìm ra được giải pháp tối ưu để giải quyết vấn đề này!

Tốc độ phát triển của AI đang ở cấp số nhân và sự thật là chúng ta chưa kịp phát triển hệ thống bảo vệ quyền lợi cho nghệ sĩ trước sự bùng nổ này. Đây là câu chuyện không chỉ riêng trên lãnh thổ Việt Nam mà là tình trạng chung trên toàn thế giới. Tôi hy vọng trong tương lai sẽ có những điểm sáng trong việc triển khai hệ thống bảo vệ quyền lợi cho nghệ sĩ.

Việc AI tự ý phối lại nhạc cũ mà không qua xin phép tác giả gốc đang diễn ra tràn lan. Bạn có đề xuất một giải pháp kỹ thuật hay quy trình nào để “đánh dấu chủ quyền” ngay từ khâu đầu vào của AI không?

- Sẽ cần một sự liên minh ngành rất lớn (quy mô toàn cầu) để thống nhất “dấu chìm” dạng phổ tần hoặc pha bảo mật nếu muốn “đánh dấu chủ quyền” các tác phẩm do con người tạo ra nhưng tôi nhận định việc này là bất khả thi. Đối với cá nhân mỗi nghệ sĩ, vấn đề “bảo vệ chủ quyền” hoàn toàn phụ thuộc vào cách hoạt động của nhà phân phối (music distributor) mà họ đang hợp tác phát hành sản phẩm. Cụ thể là nhà phân phối có đang triển khai dự án đào tạo AI nào không? Nếu có, nghệ sĩ có thể yêu cầu thoát dự án trước khi phát hành sản phẩm. Mặc dù không thể đảm bảo được 100% về độ an toàn của tác phẩm trước AI nhưng hiện tại, đây là cách khả thi nhất mà nghệ sĩ có thể làm để hạn chế vấn đề này.

Bạn nghĩ sao về việc thành lập một “Ngân hàng dữ liệu âm nhạc sạch” để AI học tập có trả phí, thay vì để nó “quét” tự do trên mạng như hiện nay?

- Nếu điều đó thực sự xảy ra, tôi hoàn toàn ủng hộ.

AI có thể là công cụ giúp các nhạc sĩ độc lập (Indie) giảm chi phí sản xuất. Nhưng nếu không có cơ chế quản lý bản quyền tốt, liệu AI sẽ giúp nghệ sĩ trẻ tiến nhanh hơn, hay chính nó sẽ “nuốt chửng” cơ hội kiếm sống của họ theo góc nhìn của bạn?

- AI sẽ giúp người dùng tiến nhanh hơn (ở đoạn đường ngắn) nhưng không thể đi xa hơn (ở đoạn đường dài). Với tôi, đoạn đường ngắn là 1-2 năm, đoạn đường dài là 10-20 năm. Nếu mục đích là để dạo chơi, nhận về bản nhạc chỉ với một câu lệnh cũng là cách để giải trí nhưng nếu bạn muốn gắn bó lâu dài với âm nhạc, AI chắc chắn sẽ khiến khả năng sáng tạo của bạn bị mai một dần. Với một người làm nghệ thuật, quá trình sáng tạo giúp khám phá bản thân và tạo ra sự kết nối sâu sắc với chính mình hoặc với thế giới - phụ thuộc vào AI sẽ khiến bạn mất đi khả năng làm điều này.

Nếu phải chung sống với AI trong một nền công nghiệp văn hóa chuyên nghiệp, bạn sẽ chọn cách thích nghi nào?

- Nếu “AI là đồng nghiệp” thì theo quan điểm của tôi, mỗi người sẽ có một cách làm nghề khác nhau. Tôi không quá quan tâm tới cách “làm nghề” của AI, tôi vẫn sẽ làm những việc mình đang làm và học hỏi những thứ cần học hỏi để nâng cao kỹ năng bản thân. Tôi không làm nhạc bằng Prompt nhưng khi sản xuất, tôi vẫn tận dụng công nghệ để thực hiện các sản phẩm (ví dụ như sử dụng tiện ích trong phần mềm hoặc các plugin hỗ trợ khác). AI sẽ có đối tượng khán giả của AI, tôi và những nghệ sĩ khác cũng sẽ có đối tượng khán giả của riêng mình. Hãy cứ vui vẻ chung sống với nhau vì mọi sự phân nhánh đều sẽ tạo ra những cơ hội mới cho tất cả.